Nirukta1.12

इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रान्तानि । नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च ।

Thus (इति) these four types of words (इमानि चत्वारि पदजानानि) have been explained in order (अनुक्रान्तानि) – substantives and verbs (नामाख्याते च), and modifiers and indeclinables (उपसर्गनिपाताः च).

तत्र नामान्याख्यातजानि इति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च । न सर्वाणीति गार्ग्यो वैयाकरणानां चैके तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेणान्वितौ स्याताम् । संविज्ञातानि तानि यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति

Now (तत्र), according to Śākaṭāyana (इति शाकटायनः) as well as the doctrine of the etymologists (नैरुक्तसमयः च), all substantives (नामानि) are derived from verbs (आख्यातजानि). “Not all (न सर्वाणि),” say Gārgya (इति गार्त्यः) and some grammarians (वैयाकरणानां च एके), “but only those where (तद् यत्र) the accent and derivation (स्वरसंस्कारौ) is according to the meaning  (समर्थौ) and where the qualities of the verb (प्रादेशिकेन गुणिन) are manifested (अन्वितौ स्याताम्) (in the derived substantive). But those words that are well known (संविज्ञातानि तानि) such as (यथा) गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती [are not derivable from verbs].

Notes

  • नैरुक्तसमयः = नैरुक्तानां समयः सिद्धान्तः
  • स्वरसंस्कारौ = स्वरश्च संस्कारश्च, स्वरः उदात्तादिः, संस्कारः प्रकृतिप्रत्ययादिः
  • प्रादेशिकेन – प्रदिश्यतेऽनयेति प्रदेशः क्रिया – प्रदेशः means “verb”
  • Examples of substantives derived from verbs include कर्ता (doer)[from कृ (to do) + तृच् (a suffix indicating performer of the action) ], वक्ता (speaker), पाचकः (cook) etc.
  • संविज्ञातानि = well known through usage, i.e. रूढः = whose meaning is determined by conventional usage, but not derivable from verbal roots

अथ चेत् सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात् सर्वं तत् सत्त्वं तथाचक्षीरन् । यः कश्चाध्वानमश्नुवीताश्वः स वचनीयः स्यात् । यत् किंचित् तृन्द्यात् तृणम् तत् ।

Now if(अथ चेत्) all substantives (सर्वाणि नामानि) are derived from verbs (आख्यातजानि स्युः), then whoever (यः कः च) performs a particular action (तत् कर्म कुर्यात्) – all such beings (सर्वं तत् सत्त्वम्) should be called by the same name (तथा आचक्षीरन्) (that reflects the action performed). (For example), whoever travels a path (यः कः च अध्वानम् अशुनीत) would be called aśva (सः अश्वः वचनीयः स्यात्), and whatever pricks (यत् किंचित् तृन्द्यात्) should be called tṛṇam (तत् तृणम्). [But these words, in established usage, only mean “horse” and “grass” respectively].

Notes

  • अश्वः – from अशू व्याप्तौ = to reach (the end), hence to traverse
  • तृणम् – from उतृदिर् हिंसानादरयोः = to injure, to offend
  • Also note that Yāska gives two examples – one of an animate being (horse), and one of an inanimate object (grass)

अथापि चेत् सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यावद्भिर्भावैः सम्प्रयुज्येत तावद्भ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यात् । ततैवं स्थूणा दरशया वा सञ्जनी च स्यात् ॥ १.१२ ॥

Furthermore (अथ अपि) if (चत्) all substantives (सर्वाणि नामानि) are derived from verbs (आख्यातजानि स्युः), a substantive would obtain as many names (तावद्भ्यः नामधेयप्रतिलम्भः स्यात्) as the actions to which it is connected (यावद्भिः भावैः सम्प्रयुज्येत). In that case (तत्र एवम्) a pillar (स्थूणा) would also be referred to as “that which rests in a pit” (दरशया वा) or “beam supporter” (सञ्जनी च स्यात्). [But no one refers to a pillar using these terms].

Notes

  • दरशया – दरे शेते इति – rests in a pit or hole
  • सञ्जनी – सज्यते तस्यं वंश इति – supports a beam

Nirukta     Nirukta1.11     Nirukta1.13
Advertisements