Nirukta1.19

उ॒त त्वः॒ पश्य॒न्न द॑दर्श॒ वाच॑मु॒त त्वः॑ शृ॒ण्वन्न शृ॑णोत्येनाम् ।
उ॒तो त्व॑स्मै त॒न्वं१ विस॑स्रे जा॒येव॒ पत्य॑ उश॒ती सु॒वासाः॑ ॥ (ऋ० १०.७१.४)

This has been translated here.

अप्येकः पश्यन्न पश्यति वाचम् । अपि च शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । इत्यविद्वांसमाहार्धम् ।

One (एकः) does not see (the nature of) speech (वाचं न पश्यति) even while seeing (पश्यन् अपि), and (च) does not hear her (एनाम् न शृणोति) even while hearing (शृण्वन् अपि). By this (इति), the first half (अर्धम्) (of the verse) describes the ignorant person (अविद्वांसम् आह).

अप्येकस्मै तन्वं विवस्र इति स्वमात्मानं विवृणुते । ज्ञानं प्रकाशनमर्थस्याह अनया वाचा ।

But for one (अपि एकस्मै) she yields her body (तन्वं विसस्रे), that is, reveals her true nature (स्वमात्मानं विवृणुते). By this (quarter verse) (अनया वाचा) the knowledge (ज्ञानम्) which is the revelation of the meaning (अर्थस्य प्रकाशनम्) is described.

उपमोत्तमया वाचा । जायेव पत्ये कामयमाना सुवासाः ऋतुकालेषु । सुवासाः कल्याणवासाः । कामयमाना ऋतुकालेषु । यथा स एनां पश्यति स शृणोति ।

By the next (उत्तमया वाचा) (quarter verse) a comparison is made (उपमा). Just as a wife (जाया इव), dressed in fresh clothes (सुवासाः), desiring her husband (पत्ये कामयमाना) during the proper times (ऋतुकालेषु) (i.e. after her menstrual period when she is fertile). सुवासाः means कल्याणवासाः (wearing auspicious clothes). Desiring (कामयमानाः) during the proper times (ऋतुकालेषु). Just as he (the husband) sees her (यथा स एनां पश्यति), he (सः) (the one who understands) hears (शृणोति).

इत्यर्थज्ञप्रशंसा । तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ १.१९ ॥

This is the praise for one who understands (इति अर्थज्ञप्रशंसा). The next verse (तस्य उत्तरा) is for explaining it much more clearly (भूयसे निर्वचनाय).


Nirukta     Nirukta1.18     Nirukta1.20
Advertisements