Nirukta1.3

अतोऽन्ये भावविकारा एतेषामेव विकारा भवन्तीति ह स्माह । ते यथा वचनमभ्यूहितव्याः ।

Therefore he (Vārṣyāyaṇi) says that (अतः इति ह स्म आह) other types of becoming (अन्ये भावविकाराः) (i.e. other than the six mentioned earlier) should be considered to be mere modifications of these (एतेषाम् एव विकाराः भवन्ति). They should be interpreted (ते अभ्यूहितव्याः) using (the types) already explained (यथावचनम्) (according to the context).

Example: निष्पद्यते is equivalent to जायते, भवति and विद्यते equivalent to अस्ति, and so on.

न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थान्निराहुरिति शाकटायनः । नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्ति ।

According to Śākaṭāyana (इति शाकटायनः), upasargas not bound (निर्बद्धाः उपसर्गाः) (to nāma or ākhyāta) do not (independently) convey any meaning (अर्थान् न निराहुः), but (तु) only serve to reveal meanings already inherent (कर्मोपसंयोगद्योतकाः भवन्ति) in substantives and verbs (नामाख्यातयोः).

Notes

  • कर्मणः (=अर्थस्य) उपसंयोगः = कर्मोपसंयोगः, कर्मोपसंयोगस्त द्योतकः = कर्मोपसंयोगद्योतकः = that which reveals an auxiliary or subordinate meaning
  • In Pāṇini‘s grammar, the group of words प्र etc. [defined by प्रादयः (१।४।५८)] are designated as upasarga [by उपसर्गाः क्रियायोगे (१।४।५९) ] and also as gati [by गतिश्च (१।४।६०)] and they have to be prefixed to a verbal root [by ते प्राग्धातोः (१।४।८०)]
  • Also, in Pāṇini‘s grammar, unlike in the Veda, upasargas cannot stand independently – they form part of a verb, as in आगच्छति or as a substantive, as in आगमनम् [in which case they form a compound by कुगतिप्रादयः (२।२।१८)]

उच्चावचाः पदार्था भवन्ति इति गार्ग्यः । तद् य एषु पदार्थः प्राहुरिमे तं नामाख्यातयोरर्थविकरणम् ।

According to Gārgya (इति गार्ग्यः) , they do have various meanings (उच्चावचाः पदार्थाः भवन्ति). Whatever meaning is inherent in them (तद् ये एषु पदार्थः) they express that meaning (इमे तम् आहुः) (which brings about) a modification in the meaning of the verb or substantive (नामाख्यातयोः अर्थविकरणम्).

Note: उच्चाश्च अवचाश्च उच्चावचाः = बहुप्रकाराः

In summary, there are two opinions about upasargas:

  • According to Śākaṭāyana they have no independent meaning but simple bring out some meaning already inherent in another term (verb or substantive), therefore they are dyotaka (द्‍योतकाः)
  • According to Gārgya they have an independent meaning which is a modified meaning of the verb or substantive, therefore they are vācaka (वाचकाः)

Now various examples of upasargas will be given.

आ इत्यर्वागर्थे । प्र परा इत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ।

आ is used in the sense of “towards” or “on this side” (इति अर्वागर्थे). प्र and परा mean the opposite of this (प्रातिलोम्यम्)

Examples: आपर्वतात् = on this side of the mountain, प्रगतः , परागतः = gone away

अभि इत्याभिमुख्यम् । प्रति इत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ।

अभि means “facing” or “towards” (इति आभिमुख्यम्). प्रति is the opposite (इति एतस्य प्रातिलोम्यम्).

Examples: त्वाम् अभिगतः = gone towards you, प्रतिगतः = returned

अति सु इत्यभिपूजितार्थे । निर् दुर् इत्येतयोः प्रातिलोम्यम् ।

अति and सु are used in the sense of “exalted” or “respected” (इति अभिपूजितार्थे). निर् and दुर् are used in the opposite senses as these (इति एतयोः प्रातिलोम्यम्)

Examples: अतिधनः = extremely wealthy, सुब्राह्मणः = respected brāhmaṇa, निधनः = poor, दुर्ब्राह्मणः = reviled brāhmaṇa

न्यवेति विनिग्रहार्थीयौ । उदित्येतयोः प्रातिलोम्यम् ।

नि and अव are used in the sense of “downwards” or “suppression” (इति विनिग्रहार्थीयौ). उत् is the opposite of these (इति एतयोः प्रातिलोम्यम्).

Examples: निषीदति = sits down, अवगच्छति = goes downwards, उत्तिष्ठति = stands up

समित्येकीभावम् । व्यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ।

सम् is “bringing together” (इति एकीभावम्). वि and अप are the opposite of this (इति एतस्य प्रातिलोम्यम्).

Examples: संग्रहः = bringing together, collection, विग्रहः , अवग्रहः = separating

अनु इति सादृश्यापरभावम् ।

अनु in the sense of “similarity” or “succession”. Examples: अनुरूपम् = having a similar form as, अनुगच्छति = follows

अपि इति संसर्गम् ।

अपि is “contact” (इति संसर्गम्). Example: देवदत्तम् अपि आनय = bring Devadatta also

उप इत्युपजनम् ।

उप is “abundant” (इति उपजनम्) . Example – उपजायते – grows abundantly

परि इति सर्वतो भावम् ।

परि is “being all around” (इति सर्वतः भावम्). Example: परिधावति = runs all around

अधीत्युपरिभावमैश्वर्यं वा ।

अधि is “being above” or “supremacy” (उपरिभावम् ऐश्वर्यम् वा). Example: अधितिष्ठति = stands above, अधिपतिः = supreme lord

एवमुच्चावचनार्थान्प्राहु: । त उपेक्षितव्याः ॥ १.३ ॥

They say (आहुः) that several meanings are thus expressed (एवम् उच्चावचान् अर्थान्). They should be carefully examined (ते उपेक्षितव्याः).

Summary: The meanings of the upasargas given here should be considered to be indicative only. Several other meanings are also possible.


Nirukta     Nirukta1.2     Nirukta1.4
Advertisements