Nirukta1.6

न नू॒नमस्ति॒ नो श्वः कस्तद्वे॑द॒ यदद्भु॑तम् ।
अ॒न्यस्य॑ चि॒त्तम॒भि सं॑च॒रेण्य॑मु॒ताधी॑तं॒ वि न॑श्यति ॥ (ऋ० १.१७०.१)

What is not there (today) (न नूनम् अस्ति), will not be there tomorrow (न श्वः). Who knows (कः तत् वेद) this wonder (यत् अद्भुतम्)? (i.e. having decided to offer to one, offers another). The mind of another (अन्यस्य चित्तम्) wanders all around (अभि संचरेण्यम्) (i.e. is not steady); and what was coveted(उत अधीतम्) disappears (विनश्यति).

न नूनमस्त्यद्यतनम् । नो एव श्वस्तनम् । अद्यास्मिन् द्यवि । द्युरित्यह्नो नामधेयम् । द्योतत इति सतः । श्व उपाशंसनीयः कालः । ह्यो हीनः कालः ।

It (i.e. the offering) is certainly not here (न नूनम् अस्ति) today (अद्यतनम्), nor indeed (नो एव) will it be there tomorrow (श्वस्तनम्). अद्य means “on this day (अस्मिन् द्यवि).” Dyu (द्‍युः) is a name for “day” (अह्नः नामधेयम्). Because it is bright (द्योतते इति सतः). Śva (श्वः) is the time that we look forward to (उपाशंसनीयः कालः ). Hya (ह्यः) is the time that has passed away (हीनः कालः).

कस्तद्वेद यदद्भुतम् । कस्तद्वेद यदभूतम् । इदमपीतरदद्भुतमभूतमिव ।

Who knows (कः तत् वेद) this wonder (यत् अद्भुतम्) – Who knows this (कः तत् वेद) that has never happened before (यद् अभूतम्) . This word अद्भुतम् can also be (इदम् अपि इतरत्) interpreted as अभूतम् (unprecedented).

अन्यस्य चित्तम् । अभिसञ्चरेण्यमभिसञ्चारि । अन्यो नानेयः । चित्तं चेततेः । उताधीतं विनश्यतीति । अप्याध्यातं विनश्यति । अध्यातमभिप्रेतम् ।

The mind of another (अन्यस्य चित्तम्). अभि संचरेण्यम् means “that which is apt to wander (i.e. fickle)” (अभिसञ्चारि). अन्यः means “of low birth (नानेयः)”. चित्तम् is from the root चित् (चेततेः). And the coveted thing (अपि अध्यातम्) is lost (विनश्यति). अध्यातम् means “desired” (अभिप्रेतम्).

Notes

  • Durgācārya explains नानेयः (derived from नाना) as नानात्वेन व्यवस्थितस्यापत्यमसत्कुलजस्येत्यर्थः । अथवा न सतां अनेयः (one who should not be led to the company of virtuous people)
  • चेतति = the root “चित्” derived using चित् + श्तिप् ।

अथापि पदपूरणः ॥ १.६ ॥

Furthermore (अथ अपि) (नूनम्) is used as a filler (पदपूरणः).


Nirukta     Nirukta1.5     Nirukta1.7
Advertisements