Nirukta1.7

नू॒नं सा ते॒ प्रति॒ वरं॑ जरि॒त्रे दु॑ही॒यदि॑न्द्र॒ दक्षि॑णा म॒घोनी॑ ।
शिक्षा॑ स्तो॒तृभ्यो॒ माति॑ ध॒ग्भगो॑ नो बृ॒हद्व॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीराः॑ ॥ (ऋ० २.११.२१)

O Indra (इन्द्र)! May that rich reward (सा मघोनी दक्षिणा) of yours (ते) make the cherished (happiness) flow towards (नूनं वरं प्रति दुहीयत्) the singer (जरित्रे). Being the lord (भगः), bestow wealth on (us) worshippers (स्तोतृभ्यः शिक्ष), do not overstep us (नः मा अतिधक्), we, with our heroes (सुवीराः), laud you profusely (बृहत् वदेम) in the sacrifice (विदथे)! [Interpretation according to Sāyaṇa].

This is an example of the use of नूनम् as a filler.

सा ते प्रति दुग्धां वरं जरित्रे । वरो वरयितव्यो भवति । जरिता गरिता । दक्षिणा मघोनी मघवती । मघममिति धननामधेयम् । मंहतेर्दानकर्मणः । दक्षिणा दक्षतेः समर्धयतिकर्मणः । व्यृद्धं समर्धयतीति । अपि वा प्रदक्षिणागमनात् । दिशमभिप्रेत्य । दिग्घस्तप्रकृतिः । दक्षिणो हस्तः दक्षतेरुत्साह कर्मणः । दाशतेर्वा स्याद्दानकर्मणः । हस्तो हन्तेः । प्राशुर्हनने ।

May your (blessing) (सा ते) provide, (in return to the praise) (प्रति दुग्धाम्) the desired fruit (वरम्) to the singer (जरित्रे). वरः is so called because it is desirable (वरयितव्यः भवति). जरिता means “one who praises” (गरिता). The reward (दक्षिणा) is मघोनी, meaning “possessed of richness (मघवती)”. मघम् is a name for wealth (इति धननामधेयम्). (It is derived) from the root मंह् (मंहतेः) meaning “to give (दानकर्मणः)”. दक्षिणा is derived from the root दक्ष् (दक्षतेः), meaning “to enrich (समर्धयतिकर्मणः)”, because it enriches (समर्धयति इति) the poor (व्यृद्धम्). Or from circumambulation (अपि वा प्रदक्षिणागमनात्), referring to the direction (दिशम् अभिप्रेत्य) (see note below). The (southern) direction (दिक्) is named after the right hand (हस्तप्रकृतिः). And the right hand (दक्षिणः हस्तः) comes from the root दक्ष् (दक्षतेः) meaning “to work enthusiastically” (उत्साहकर्मणः), or from the root दाश् (दाशतेः वा) meaning “to give” (दानकर्मणः). The word for hand (हस्तः) comes from the root हन् (हन्तेः) meaning “to move” (see note below), because it moves quickly (हनने प्राशुः).

Notes

  • व्यृद्धम् = विगता ऋद्धिः यस्मत् – the one devoid of prosperity
  • प्रदक्षिणागमनात् दिशमभिप्रेत्य – At the end of the sacrifice, the yajamāna circumambulates the fire and gives the sacrificial fee (दक्षिणा) to the priests (ऋत्विजः) seating them to his right
  • हन् – this root, though generally thought of meaning “to strike, kill” has several meanings, especially in the Veda. The dhātupāṭha lists it as हन हिंसागत्योः – to injure, to move

देहि स्तोतृभ्यः कामान् । मास्मानतिदंहीः । मास्मानतिहाय दाः । भगो नोऽस्तु । बृहद्वदेम स्वे वेदने । भगो भजतेः । बृहदिति महतो नामधेयम् । परिवृळ्हम् भवति । वीरवन्तः कल्याणवीरा वा । वीरो वीरयत्यमित्रान् । वेतेर्वा स्याद्गति कर्मणः वीरयतेर्वा ।

(शिक्षा स्तोतृभ्यः means) “give the worshippers what they desire (स्तोतृभ्यः कामान् देहि).” Do not overlook us (अस्मान् मा अतिदंहीः) – do not give (मा दाः) (to others) ignoring us (अस्मान् अतिहाय). May fortune (भगः) be with us. May we laud profusely (बृहद् वदेम) in our sacrifice (स्वे वेदने). भगः is derived from the root भज् (भजतेः) (to serve). बृहत् is a synonym for महत् (महतः नामधेयम्) (great), because it is firm all around (परिवृळ्हम् भवति). (सुवीराः means) “having heroes” (वीरवन्तः) or “having excellent heroes” (कल्याणवीराः वा) (i.e. heroic offspring). वीरः (comes from) “drives away enemies or makes them tremble” (वीरयति अमित्रान्). Or it can be derived from the root वी (वेतेर्वा) meaning “to go” (गतिकर्मणः) (because he goes to confront enemies), or from the root वीर (वीरयतेः वा) “to conquer” [वीर विक्रान्तौ (चुरादिः)]

Note: वीरयति = from वि + ईर गतौ कम्पने च (अदादिः) + णिच् + लट्

सीमिति परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वा । प्र सी॑मादि॒त्यो अ॑सृजत्। (ऋ० २.२८.४) । प्रासृजदिति वा । प्रासृजत् सर्वत इति वा ।

सीम् is used in the sense of “all round” (परिग्रहार्थीयः वा) or as a filler (पदपूरणः वा). The sun (आदित्यः) spread (प्र असृजत्) (his rays) in all directions (सीम्). The meaning is “spread out” (प्रासृजत् इति वा) (in which case सीम् is a filler with no meaning), or “spread out in all directions” (प्रासृजत् सर्वतः इति वा) (in which case सीम् means “all around”).

Note: परिग्रहणम् = परितो ग्रहणम् – in all directions

वि सी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । (अ० वे० ४.१.१; ५.६.१; शु० १.३२१; वा०सं० १३.३) । इति च । व्यवृणोत् सर्वत आदित्यः । सुरुच आदित्यरश्मयः सुरोचनात् ।

The wise one (वेनः) (sun) spread (वि आवः) his rays (सुरुचः) in all directions (सीमतः) . The sun(आदित्यः) spread (व्यावृणोत्) in all directions (सर्वतः). The rays of the sun (आदित्यरश्मयः) are called सुरुचः because they shine brilliantly (सुरोचनात्).

Now Yāska explains how सीमतः is derived:

अपि वा सीमेत्येतदनर्थकमुपबन्धमाददीत पञ्चमी कर्माणम् । सीम्नः सीमतः सीमातो मर्यादातः । सीमा मर्यादा विषीव्यति देशाविति ।

Or सीम् (सीम् इति एतत्) takes a meaningless affix (अनर्थकम् उपबन्धनम् आददीत) for use in the
ablative (पञ्चमी कर्माणम् ). [i.e. सीमतः is derived as सीम् + अ + तसिल् using पञ्चम्यास्तसिल् (पा. (५।३।७) – here the affix अ is meaningless]. Or सीमतः is a form (in पञ्चमी) of सीमन् (सीम्नः) (i.e. सीमन् + तस्), and the meaning is सीमातः – “from the boundary” (मर्यादातः). सीमा means “boundary” (मर्यादा) because it joins two regions (विषीव्यति देशौ इति).

Note: The English word “seam” is probably derived from सीमा, and the English word “sew” from षिवु तन्तुसन्ताने (दिवादिः) – सीव्यति ।

त्व इति विनिग्रहार्थीयम् । सर्वनामानुदात्तम् । अर्धनामित्येके ॥ १.७ ॥

त्व denotes separation (इति विनिग्रहार्थीयम्). This is a sarvanāma and anudātta (सर्वनामानुदात्तम्) (i.e. it is not a nipāta). According to some, it is a synonym for “half” (अर्धनाम इति एके).


Nirukta     Nirukta1.6     Nirukta1.8
Advertisements