Nirukta2.1

अथ निर्वचनम् |

Now (अथ) (we will explain) the derivation of words (etymology) (निर्वचनम्).

तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन विकारेण गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि निर्ब्रूयात् ।

In the case of those words (तद् येषु पदेषु) where the accent and grammatical form are regular (स्वरसंस्कारौ समर्थौ) and the modifications of the roots is according to rules (प्रादेशिकेन विकारेण अन्वितौ स्याताम्), one should derive them accordingly (तथा तानि निर्ब्रूयात्) (according to normal procedures).

अथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद् वृत्तिसामान्येन ।

But when the meaning does not follow (अथ अनन्विते अर्थे) (from the constituent parts) and the modifications are irregular (अप्रादेशिके अर्थे) one should examine (परीक्षेत) the primary meaning (अर्थनित्यः) using any of the available similar derivations (केनचिद् वृत्तिसामान्येन) (applicable elsewhere).

अविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्यान्निर्ब्रूयात् । न त्वेव न निर्ब्रूयात् ।

When even a similar derivation does not exist (अविद्यमाने सामान्ये अपि), one should derive the word (निर्ब्रूयात्) using similarity of syllables and varṇas (अक्षरवर्णसामान्यात्). But one should never (न तु एव) not (attempt to) derive (न निर्ब्रूयात्) (the word).

Note: It is interesting that Yāska is quite emphatic that all possible attempts should be made to derive words

न संस्कारमाद्रियेत । विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति । यथार्थं विभक्तीः सन्नमयेत ।

One should not rely too much (न आद्रियेत) on grammatical procedures (संस्कारम्), because (grammatical) rules (वृत्तयः) are subject to exceptions (विशयवत्यः हि भवन्ति). (For example) Case endings (विभक्तीः) should be modified (सन्नमयेत) to suit the meaning (यथार्थम्).

Notes

  • आद्रियेत = आ + दृङ् आदरे (तुदादिः) (to respect) + विधिलिङ्
  • सन्नमयेत – सम् + णम प्रह्वत्वे (भ्वादिः) + णिच् + विधिलिङ् – literally “bend”

The guidelines just given will now be illustrated through various examples.

प्रत्तमवत्तमिति धात्वादी एव शिष्येते ।

In प्रत्तम् and अवत्तम् only the initial varṇa of the root (धात्वादी एव) remain (शिष्येते).

Derivation: प्र + दा + क्त = प्र + द् + आ + त = प्र + द् + त् + त = प्र + द् + त = प्रत्तम् (given to). Similarly अवत्तम् । In both cases only the द् of the root दा (to give) is left.

अथाप्यस्तेर्निवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति । स्तः सन्तीति ।

Furthermore (अथ अपि) in the case of the root अस् (अस्तेः) where there is prohibition (of certain operations) (निवृत्तिस्थानेषु) there is the elision of the first part of the root (आदिलोपः भवति) as in स्तः and सन्ति ।

Derivation: The forms of अस् in the third-person present tense are अस्ति, स्तः, and सन्ति । In the case of स्तः and सन्ति, the अ of अस् is elided by श्नसोरल्लोपः (६।४।१११).

अथाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमिति ।

Furthermore (अथ अपि) the last part of the root is elided (अन्त्यलोपः भवति) as in गत्वा and गतम् ।

Derivation: गम् + क्त्वा = गत्वा । गम् + क्त = गतम् by अनुदात्तोपदेशवनोतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति (६।४।३७).

अथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्जग्मुरिति ।

Furthermore (अथ अपि) the penultimate varṇa is elided (उपधालोपः भवति) as in जग्मतुः and जग्मुः ।

Derivation: The forms of गम् in लिट् in the third person are जगाम , जग्मतुः, and जग्मुः । गम् + लिट् = ज + गम् + (अतुस्, उस्) = जग्मतुः, जग्मुः । In both cases the अ of गम् (which is the penultimate varṇa) is elided by गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्यनङि (६।४।९८).

अथाप्युपधाविकारो भवति राजा दण्डी इति |

Furthermore (अथ अपि) the penultimate varṇa is modified (उपधाविकारः भवति) as in राजा and दण्डी ।

Derivation: राजन् + सु = राजान् + स् [here the अ of राजन् is lengthened by सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६।४।८)] = राजान् = राजा (using various other rules). Similarly दण्डिन् + स् = दण्डी ।

अथापि वर्णलोपो भवति “तत्त्वा यामि” इति ।

Furthermore (अथ अपि) a varṇa is elided as in तत्त्वा यामि – “I ask that (life) from you”.

Derivation: Here the word is याचामि (I ask), which by elision of च् becomes यामि । This example is an excerpt from RV 1.24.11.

अथापिद्विवर्णलोपस्तृच इति ।

Furthermore (अथ अपि) two varṇas are elided (द्विवर्णलोपः) as in तृचः ( a group of three ṛks).

Derivation: त्रि + ऋचः = त् र् इ ऋ चः = तृचः (by elision of र् and इ ).

अथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिः घनः बिन्दुः वाट्य इति ।

Furthermore (अथ अपि) the first varṇa is altered as in ज्योतिः , घनः , बिन्दुः , and वाट्यः ।

Derivation: ज्योतिः is derived from the root द्युत् with द् replaced by ज् । घनः is derived from the root हन् with ह् replaced by घ् । बिन्दुः is derived from the root भिद् with भ् replaced by ब् । वाट्यः is derived from the root भट् with भ् replaced by व् ।

अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति स्तोकाः रज्जुः सिकतास्तर्क्विति ।

Furthermore (अथ अपि) there is an interchange of the first and last varṇas (अथाप्याद्यन्तविपर्ययः भवति ) as in स्तोकाः, रज्जुः, सिकता and तर्कु ।

Derivation: स्तोकाः comes from श्युतिर् क्षरणे , रज्जुः from सृज विसर्गे, सिकताः from कस विसर्गे, and तर्कु from कृती छेदने (by interchange of varṇas)

अथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति ॥ २.१ ॥

Furthermore (अथ अपि) there is a modification of the last part of the root (अन्त्यव्यापत्तिः भवति).


Nirukta     Nirukta1.20     Nirukta2.2
Advertisements