Nirukta2.2

ओघो मेघो नाधो गाधो वधूर्मध्विति ।

ओघः (flood), मेघः (cloud), नाधः (refuge), गाधः (fordable), वधूः (bride), मधु (wine).

Derivation: ओघः from वह प्रापणे with ह् replaced by घ् , मेघः from मिह सेचने with ह् replaced by घ्, नाधः from णह बन्धने with ह् replaced by ध् , गाधः from गाहू विलोडने with ह् replaced by ध्, वधूः from वह प्रापणे with ह् replaced by ध्, मधु from मद तृप्तौ with द् replaced by ध् (these are examples of अन्त्यव्यापत्तिः – modification of the last part of the root).

अथापि वर्णोपजनः । आस्थद् द्वारो भरूजेति ।

Furthermore (अथ अपि) there is insertion of a varṇa (वर्णोपजनः), as in आस्थद् , द्वारः and भरुजा ।

Derivation: आस्थत् from असु क्षेपणे with insertion of थ् , द्वारः from वृङ् संभक्तौ with insertion of द्, भरुजा from भ्रस्ज पाके by insertion of रू ।

तद्यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातु भवति तद् द्विप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशन्ति ।

Then where (तद् यत्र) there is a root (धातु भवति) which has within it (अन्तः) an semi-vowel (अन्तस्था) (i.e. य् , र्, ल् , व्) adjacent to a vowel (स्वरात् अनन्तरा), such a root, they say (इति प्रदिशन्ति) has two forms (द्विप्रकृतीनां स्थानम्) (i.e. sometimes there is samprasāraṇa and sometimes not).

Note: Samprasāraṇa is the substitution of यण् (य्, व् , र् ,ल्) by इक् (इ, उ, ऋ, लृ).

तत्र सिद्धायामनुपपद्यमानायामितरयोपपिपादयिषेत् ।

In that case (तत्र) if there is no way to derive the word from one form (सिद्धायाम् अनुपपद्यमानायाम्) one should derive it (उपपिपादयिषेत्) from the other form (इतरया).

Note: The two forms are with and without samprasāraṇa

तत्राप्येकेऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति । तद्यथैतत् – ऊतिः मृदुः पृथुः पृषतः कुणारुमिति ।

Even in such cases (तत्र अपि) there are some (एके) rare derivations (अल्पनिष्पत्तयो भवन्ति). For example (तत् यथा एतत्) – ऊतिः मृदुः पृथुः पृषतः कुणारुम् ।

Derivations: ऊतिः from अव रक्षणे – अव् + क्तिन् = अ + ऊठ् + ति = ऊतिः । मृदु from म्रद् मर्दने – म्रद् + कु = म् + ॠ + उ = मृदुः । पृथुः is similarly derived from प्रथ प्रख्याने । पृषतः from प्रुषु सेचने । कुणारुम् from क्वण शब्दे ।  All these derivations use samprasāraṇa.

अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते दमूनाः क्षेत्रसाधा इति ।

Furthermore (अथ अपि) Vedic suffixes (नैगमाः कृतः) are used (भाष्यन्ते) with roots used in common speech (भाषिकेभ्यः धातुभ्यः), as in दमूनाः (destroyer of enemies) (see RV 10.31.4 for an example) and क्षेत्रसाधाः (divider of fields).

Derivation: दमूनाः = दम उपशमे + ऊनस् [by दमेरूनसिः (उ० ६७६)], क्षेत्रसाधाः = क्षेत्र + साध संसिद्धौ + असुन् [ by सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ६३०)]

अथापि नैगमेभ्यो भाषिकाः । उष्णं घृतमिति ।

Furthermore (अथ अपि) common words are derived from Vedic roots (नैगमेभ्यः भाषिकाः), as in उष्णम् and घृतम् ।

Derivation: उष्णम् is derived from उष दाहे and घृतम् from घृ क्षरणदीप्त्योः ।

अथापि प्रकृतय एवैकेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु ।

Furthermore (अथ अपि) in some regions (एकेषु) the primary root forms are used (प्रकृतयः एव भाष्यन्ते) and in some regions (एकेषु) derived forms are used (विकृतयः).

शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाष्यते । कम्बोजाः कम्बलभोजाः कमनीयभोजा वा । कम्बलः कमनीयो भवति । विकारमस्यार्येषु भाषन्ते शव इति ।

The verb शवति meaning “to go” (गतिकर्मा) is used only in the Kamboja regions (कम्बोजेषु एव भाष्यते । Kambojas (कम्बोजाः) (are so called because they) enjoy blankets (कम्बलभोजाः) or enjoy coveted things (कमनीयभोजाः वा). A blanket (कम्बलः) is desirable (कमनीयः भवति). Its modified form (अस्य विकारम्) is used in the Ārya regions (आर्येषु भाषन्ते) as शवः (corpse).

Note: The Kambojas lived in a region to the north-west (obviously cold) regions of where the Vedic people lived. For more see here.

दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु । दात्रमुदीच्येषु ।

The verb दाति is used in the sense of “to cut” (लवनार्थे) in the eastern regions (प्राच्येषु), while in the north the derived form दात्रम् (sickle) is used.

एवमेकपदानि निर्ब्रूयात् ।

Thus (एवम्) one should explain (निर्ब्रूयात्) single words (एकपदानि).

अथ तद्धितसमासेष्वेकपर्वसु चानेकपर्वसु च पूर्वं पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य निर्ब्रूयात् ।

Now in the cases of Taddhita (derived substantives) and compounds (तद्धितसमासेषु) whether having one part (एकपर्वसु) or many parts (अनिकपर्वसु), one should first (पूर्वम्) explain the meaning of the whole word (पूर्वम्) and then (अपरम्) having divided it into constituent parts (प्रविभज्य), explain the meaning of each constituent (अपरं ब्रूयात्).

दण्ड्यः पुरुषो । दण्डमर्हतीति वा दण्डेन सम्पद्यत इति वा । दण्डो ददतेर्धारयति कर्मणः । अक्रूरो ददते मणिमित्यभिभाषन्ते । दमनादित्यौपमन्यवः । दण्डमस्याकर्षतेति गर्हायाम् ।

A punishable (दण्ड्यः) person (पुरुषः). (दण्ड्यः means) “one who deserves punishment” (दण्डम् अर्हति) or “one who is awarded punishment” (दण्डेन सम्पद्यते). दण्डः (punishment) is derived from the root दद (ददतेः) meaning “to hold, to wear” (धारयतिकर्मणः). (For example), they say (इति अभिभाषन्ते), “Akrūra wears a jewel” (अक्रूरः मणिं ददते). But Aupamanyava (इति औपमन्यवः) derives it from the root दम (दमनात्) (to subdue). (The expression) “Inflict punishment on him” (अस्य दण्डम् आकर्षत) (so that he will be subdued) is used in censure (गर्हायाम्).

कक्ष्या रज्जुरश्वस्य । कक्षं सेवते । कक्षो गाहतेः क्स इति नामकरणः । ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः । किमस्मिन् ख्यानमिति । कषतेर्वा । तत्सामान्यान्मनुष्यकक्षो बाहुमूलसामान्यादश्वस्य ॥ २.२ ॥

कक्ष्या is the rein of a horse (अश्वस्य रज्जुः). Because it is tied around the girth (कक्षं सेवते). The word कक्षः (armpit) is derived by attaching the suffix ksa (क्सः इति नामकरणः) to the root गाहू विलोडने (गाहतेः) (to suspend). Or from the root ख्या (to tell, presumable the age of a woman) (ख्यातेः वा) using a redundant reduplication (अमर्थकः अभ्यासः) . Or from the expression “what is there worth seeing in this?” (किम् अस्मिन् ख्यानम्) (i.e. nothing!). Or from the root कष (to rub) (कषतेः वा) (because it itches due to perspiration and has to be rubbed). Therefore because of similarity (तत्सामान्यात्) (with that of a woman) it means the armpit of a man (मनुष्यकक्षः), and because of the similarity with the root of the arm (बाहुमूलसामान्यात्) (it also means the armpit) of a horse (अश्वस्य).


Nirukta     Nirukta2.1     Nirukta2.3
Advertisements