Nirukta2.3

राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः । राजा राजतेः । पुरुषः पुरिषादः पुरिशयः पूरयतेर्वा पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य ।

A person (पुरुषः) (in the employment) of the king (राज्ञः) (is compounded to) राजपुरुषः । राजा comes from राजृ दीप्तौ (to shine) (राजतेः). पुरुषः is “one who sits in the body” (पुरिषादः), or “one who lies withing the body” (पुरिशयः), or from the root पॄ पालनपूरणयोः (to fill) (पूरयतेः वा), because “he fills the interior” (पूरयति अन्तः), therefore referring to the inner being (इति अन्तरपुरुषम् अभिप्रेत्य)

Note: The previous examples were of Taddhitas (derived substantives). This one is of a compound word – to be specific, षष्ठीतत्पुरुषसमासः ।

The following is a quote from the Veda (इति अपि निगमः भवति):

यस्मा॒त् परं॒ नाप॑र॒मस्ति॒ किंचि॒द्यस्मा॒न्नाणी॑यो॒ न ज्यायो॑ऽस्ति॒ कश्चि॑त् ।
वृ॒क्ष इ॑व स्तब्धो दि॒वि ति॑ष्ठ॒त्येक॒स्तेने॒दं पू॒र्णं पुरु॑षेण॒ सर्व॑म् ॥ (श्वेताश्व० उ० ३.९, तै० आ० १०.१०.३, महानारायण उ० १०.४) इत्यपि निगमो भवति ॥

Than whom (यस्मात्) there is nothing (न किंचिद् अस्ति) above (परम्) or beyond (न अपरम्), than whom (यस्मान्) there is nothing smaller (न कश्चित् आणीयः) nor larger (न ज्यायः अस्ति), who stands alone (एकः) firm (स्तब्धः) in the heaven (दिवि तिष्ठति) like a tree (वृक्षः एव) – all this (इदं सर्वम्) (i.e. the entire universe) is filled (इदं सर्वं पूर्णम्) by that Puruṣa (तेन पुरुषेण).

’विश्चकद्राकर्षः’ वीति चकद्र इति श्वगतौ भाष्यते । द्रातीति गतिकुत्सना । कद्रातीति द्रातिकुत्सना । चकद्राति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यासः । तदस्मिन्नस्तीति विश्चकद्रः ।

विश्चकद्राकर्षः (will be explained, of which the components are:) (The upasarga) वि and चकद्र meaning “the gait of a dog” (श्वगतौ भाष्यते). द्राति is a derogatory reference to gait (गतिकुत्सना). कद्राति is a derogatory reference to द्राति (द्रातिकुत्सना) (i.e. most despicable movement). The word चकद्राति is derived from the word कद्राति by redundant reduplication (अनर्थकः अभ्यासः) (i.e. क is repeated and replaced by च using rules of abhyāsa – reduplication). विश्चकद्रः means “the one who has this quality” (तत् अस्मिन् अस्ति इति).

Note: The word विश्चकद्राकर्षः is not explained by Yāska. Durgācarya explains it thus: विश्चकद्रः श्वजीवनः पुरुषः (one who lives like a dog), तमपराधे कस्मिंश्चिद्वर्तमानमन्यो य आकर्ष्ति स विश्चकद्राकर्षः – विश्चकद्राकर्षः is the one who drags such a person (to court) for having committed some offence. Another interpretation is that विश्चकद्राकर्षः means a dog because of its irregular gait, in which case विश्चकद्राकर्षः would mean a person (or animal) who drags a dog, i.e. a dog hunter (or other wild animal).

कल्याणवर्णरूपः कल्याणवर्णस्येवास्य रूपम् । कल्याणं कमनीयं भवति । वर्णो वृणोतेः । रूपं रोचतेः ।

कल्याणवर्णरूपः is one whose form (अस्य रूपम्) is like that of gold (कल्याण्वर्णस्य इव). कल्याणं is that which is desirable (कमनीयं भवति). वर्णः comes from the root वृञ् वरणे (to choose) (वृणोतेः), [but with आ means “to cover, envelop” which is the meaning used here]. रूपं comes from the root रुच दीप्तावभिप्रीतौ च (to shine, to desire) (रोचतेः).

एवं तद्धितसमासान्निर्ब्रूयात् । नैकपदानि निर्ब्रूयात् ।

In this manner (एवम्) one should explain (निर्ब्रूयात्) taddhita derivatives and compounds (तद्धितसमासान्). One should not explain a word in isolation (न एकपदानि निर्ब्रूयात्).

Note: A word should be explained in the context in which it is used. Durgācarya gives the example of जहा (as used in RV 8.4.37) which can be derived either from हन हिंसागत्योः or from ओहाक् त्यागे । However, RV 8.4.34 is मा न एकस्मिन्नागसि मा द्वयोरुत त्रिषु । वधीर्मा शूर भूरिषु ॥ The presence of मा वधीः indicates that it should be derived from हन् ।

नावैयाकरणाय नानुपसन्नाय अनिदंविदे वा । नित्यं ह्यविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूया । उपसन्नाय तु निर्ब्रूयाद्यो वा अलं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपस्विने वा ॥ २.३ ॥

(One should not explain this Nirukta) to a non-grammarian (न अवैयाकरणाय) , nor to one who does not approach one (न अनुपसन्नाय) (with a desire to learn), nor to one who is incapable of understanding it (न अनिदंविदे वा), because the scorn for knowledge (अविज्ञाने असूया) of the ignorant (अविज्ञातुः) is eternal (नित्यम्). One should teach this (निर्ब्रूयात्) to one who approaches (उपसन्नाय तु), to one who is capable of understanding (विज्ञातुं अलं वा स्यात्), to the intelligent (मेधाविने) and to the diligent (तपस्विने).


Nirukta     Nirukta2.2     Nirukta2.4
Advertisements