RV10.135

ऋषिः  – कुमारः यामायनः । देवता – यमः । छन्दः – अनुष्टुप् ।

१०.११.७ – ’यस्मिन्’ इति सप्तर्चं सप्तमं सूक्तं यमगोत्रस्य कुमारस्यार्षमानुष्टुभं यमदेवत्यम् । तथा चानुक्रान्तं – ’यस्मिन्कुमारो यामायनो याममानुष्टुभं हि’ इति ॥

This sūkta is by Kumāra, a descendant of Yama. But these names are symbolic as this sūkta is obviously an allegory. It is also highly enigmatic. Sāyaṇa gives two interpretations: one based on the story of the Kaṭhopaniṣad, and the other based on natural phenomena. The translation here is based on the Kaṭhopaniṣad narrative.

यस्मि॑न्वृ॒क्षे सु॑पला॒शे दे॒वैः स॒म्पिब॑ते य॒मः । अत्रा॑ नो वि॒श्पति॑: पि॒ता पु॑रा॒णाँ अनु॑ वेनति ॥ १ ॥

यस्मि॑न् । वृ॒क्षे । सु॒ऽप॒ला॒शे । दे॒वैः । स॒म्ऽपिब॑ते । य॒मः । अत्र॑ । नः॒ । वि॒श्पतिः॑ । पि॒ता । पु॒रा॒णान् । अनु॑ । वे॒न॒ति॒ ॥

Where (यस्मिन्) in (the shade of) a leafy tree (सुपलाशे वृक्षे), Yama drinks (soma) with the gods (यमः देवैः संपिबते), there our father (अत्र नः पिता), ruler of all people (विश्पतिः), invites us (वेनति) to follow the ancestors (पुराणान् अनु).

Commentary
This is Naciketas speaking about Yama. It could also be interpreted as an allegory where Yama represents the sun the drinking soma which represents the extraction of waters from the ocean by his rays

Note: वेनन्तं – from वेन् (to desire) + शतृ – वेनतिः कानिकर्मणः (निरु० १०.१४)

पु॒रा॒णाँ अ॑नु॒वेन॑न्तं॒ चर॑न्तं पा॒पया॑मु॒या । अ॒सू॒यन्न॒भ्य॑चाकशं॒ तस्मा॑ अस्पृहयं॒ पुन॑: ॥ २ ॥

पु॒रा॒णा॑न् । अ॒नु॒ऽवेन॑न्तम् । चर॑न्तम् । पा॒पया॑ । अ॒मु॒या । अ॒सू॒यन् । अ॒भि । अ॒चा॒क॒श॒म् । तस्मै॑ । अ॒स्पृ॒ह॒य॒म् । पुन॒रिति॑ ॥

I observed with regret (असूयन् अभि अचाकशम्) the one desiring and going towards the ancestors (पुराणान् अनु वेनन्तम् चरन्तम्) by the sinful path (अमुया पापया). (But) I longed for him (तस्मै अस्पृहयम्) again (पुनः).

Commentary
The only way this makes sense is to attribute it to Vājaśravas, observing the Naciketas has gone to the abode of Yama. Vājaśravas sent Naciketas to Yama after being infuriated when Naciketas asked him an inconvenient question about his giving away old and decrepit cows.

Note: असूयन् – from असूञ् मानस उपतापे (कण्ड्वादिः) + यक् + शतृ

यं कु॑मार॒ नवं॒ रथ॑मच॒क्रं मन॒साकृ॑णोः । एके॑षं वि॒श्वत॒: प्राञ्च॒मप॑श्य॒न्नधि॑ तिष्ठसि ॥ ३ ॥

यम् । कु॒मा॒र॒ । नव॑म् । रथ॑म् । अ॒च॒क्रम् । मन॑सा । अकृ॑णोः । एक॑ऽईषम् । वि॒श्वतः॑ । प्राञ्च॑म् । अप॑श्यन् । अधि॑ । ति॒ष्ठ॒सि॒ ॥

O youth (कुमार)! Without seeing (अपश्यन्) you mount (अधि तिष्ठसि) the new chariot (नवं रथम्) with no wheels (अचक्रम्), only one pole (एकेषम्) but going in all directions (विश्वतः प्राञ्चम्), that you created with your mind (यं मनसा अकृणॊः).

Commentary
Sāyaṇa says that Yama in enticing Naciketas with this and the following verse. The chariot could be interpreted to be desire which arises in the mind without us being aware of it, and rapidly moving in all directions.

यं कु॑मार॒ प्राव॑र्तयो॒ रथं॒ विप्रे॑भ्य॒स्परि॑ । तं सामानु॒ प्राव॑र्तत॒ समि॒तो ना॒व्याहि॑तम् ॥ ४ ॥

यम् । कु॒मा॒र॒ । प्र । अव॑र्तयः । रथ॑म् । विप्रे॑भ्यः । परि॑ । तम् । साम॑ । अनु॑ । प्र । अ॒व॒र्त॒त॒ । सम् । इ॒तः । ना॒वि । आऽहि॑तम् ॥

O youth (कुमार)! The chariot (यं रथम्) you drove towards me (प्रावर्तयः) from the wise people (विप्रेभ्यः) on earth (परि) – the message of reconciliation (साम) (by your father) has followed that (तं अनु प्रावर्तत), and has been sent from here (इतः) held firmly in a boat (नावि आहितम्).

Commentary
The boat probably represents some means by which Yama conveys to Vājaśravas that he will be reconciled with his son.

Note: विप्रेभ्यः + परि = विप्रेभ्यस्परि by पञ्चम्याः परावध्यर्थे (पा. ८।३।५१)

कः कु॑मा॒रम॑जनय॒द्रथं॒ को निर॑वर्तयत् । कः स्वि॒त्तद॒द्य नो॑ ब्रूयादनु॒देयी॒ यथाभ॑वत् ॥ ५ ॥

कः । कु॒मा॒रम् । अ॒ज॒न॒य॒त् । रथ॑म् । कः । निः । अ॒व॒र्त॒य॒त् । कः । स्वि॒त् । तत् । अ॒द्य । नः॒ । ब्रू॒या॒त् । अ॒नु॒ऽदेयी॑ । यथा॑ । अभ॑वत् ॥

Who has begotten (कः अजनयत्) this youth (कुमारम्)? Who turned the chariot (रथम्) towards (Yama’s abode) (कः निरवर्तयत्)? Who indeed (कः स्वित्) can tell us (तत् नः बूयत्) now (अद्य) as to how the message to be conveyed (after reaching) was made (यथा अनुदेयी अभवत्)?

Commentary
Yama censures Vājaśravas for having sent his son to him. अनुदेयी – something to be given “after”

यथाभ॑वदनु॒देयी॒ ततो॒ अग्र॑मजायत । पु॒रस्ता॑द्बु॒ध्न आत॑तः प॒श्चान्नि॒रय॑णं कृ॒तम् ॥ ६ ॥

यथा॑ । अभ॑वत् । अ॒नु॒ऽदेयी॑ । ततः॑ । अग्र॑म् । अ॒जा॒य॒त॒ । पु॒रस्ता॑त् । बु॒ध्नः । आऽत॑तः । प॒श्चात् । निः॒ऽअय॑नम् । कृ॒तम् ॥

As the message was prepared (यथा अनुदेयी अभवत्) , then the command (to go to the abode of Yama) came into being (ततः अग्रम् अजायत). First (पुरस्तात्) the root cause (बुध्नः) was extended (i.e. firmed up) (आततः), and later (पश्चात्) the means for his return (निरयणम्) were provided (कृतम्).

Commentary
This could be a representation of the actions Vājaśravas. An alternate interpretation is a representation of the process of the creation of the universe – first existed the root cause and then came the activities.

इ॒दं य॒मस्य॒ साद॑नं देवमा॒नं यदु॒च्यते॑ । इ॒यम॑स्य धम्यते ना॒ळीर॒यं गी॒र्भिः परि॑ष्कृतः ॥ ७ ॥

इ॒दम् । य॒मस्य॑ । सद॑नम् । दे॒व॒ऽमा॒नम् । यत् । उ॒च्यते॑ । इ॒यम् । अ॒स्य॒ । ध॒म्य॒ते॒ । ना॒ळीः । अ॒यम् । गीः॒ऽभिः । परि॑ऽकृतः ॥

This is the abode of Yama (इदं यमस्य सादनम्), said to be (यत् उच्यते) created by the gods (देवमानम्). This flute (इयं नाळीः) is played for his gratification (अस्य धम्यते), and he is adorned (अयं परिष्कृतः) by hymns (गीर्भिः).

Note: नाळीः is also a name for speech (वाङ्नाम), so the meaning is that “speech glorifies Yama


RV10.134     RV10.136    RV Mandala 10      RigVeda

 

Advertisements