RV10.155

ऋषिः  – शिरिम्बिठः भरद्वाजः । देवता – अलक्ष्मीघ्नं (१,४), ब्रह्मणस्पतिः (२,३), विश्वे देवाः (५) । छन्दः – अनुष्टुप् ।

’अरायि’ इति पञ्चर्चं चतुर्थं सूक्तं भर्द्वाजपुत्रस्य शिनिम्बिठस्यार्षमानुष्टुभम् । जपहोमाभिरिदं सूक्तमश्रीनाशकम् । तत्राद्योपान्त्ययोस्तादृशोऽथ एव देवता । द्वितीयातृतीये ब्राह्मणस्पत्ये । पञ्चमी वैश्वदेवी । अनुक्रम्यते हि – ’अरायि शिरिम्बिठो भारद्वाजोऽलक्ष्मीघ्नं द्वितीयातृतीये ब्राह्मणस्पत्ये अन्त्या वैश्वदेवी’ इति । गतो विनियोगः ॥

This sūkta is a prayer for the banishment of misery (अलक्ष्मीघ्नम्) that manifests as the effects of drought and the rejoicing that occurs on the advent of rain.

अरा॑यि॒ काणे॒ विक॑टे गि॒रिं ग॑च्छ सदान्वे । शि॒रिम्बि॑ठस्य॒ सत्व॑भि॒स्तेभि॑ष्ट्वा चातयामसि ॥ १ ॥

अरा॑यि । काणे॑ । विऽक॑टे । गि॒रिम् । ग॒च्छ॒ । स॒दा॒न्वे॒ । शि॒रिम्बि॑ठस्य । सत्व॑ऽभिः । तेभिः॑ । त्वा॒ । चा॒त॒या॒म॒सि॒ ॥

Miserly (अरायि), ugly (काणॆ), disfigured (विकटे), wailing hag (सदान्वे)! Go away (गच्छ) to the hill (गिरिम्)! We destroy you (चातयमसि) by the waters (तेभिः सत्वभिः) of the cloud (शिरिम्बिठस्य)!

Notes

  • The one who is asked to go away is personification of drought, famine, or poverty, the presence of which causes all kinds of miseries to people
  • अरायि – one who does not give, from रा दाने (to give)
  • सदान्वे – सदानोनुवे सर्वदाक्रोशकारिणी (सायणः) – one who is constantly wailing (representing the misery of those oppressed by drought or famine)
  • शिरिम्बिठस्य – derived as that which is scattered (शिर्यते) in the sky (बिठम्), hence “cloud”

च॒त्तो इ॒तश्च॒त्तामुत॒: सर्वा॑ भ्रू॒णान्या॒रुषी॑ । अ॒रा॒य्यं॑ ब्रह्मणस्पते॒ तीक्ष्ण॑शृण्गोदृ॒षन्नि॑हि ॥ २ ॥

च॒त्तो इति॑ । इ॒तः । च॒त्ता । अ॒मुतः॑ । सर्वा॑ । भ्रू॒णानि॑ । आ॒रुषी॑ । अ॒रा॒य्य॑म् । ब्र॒ह्म॒णः॒ । प॒ते॒ । तीक्ष्ण॑ऽशृङ्ग । उ॒त्ऽऋ॒षन् । इ॒हि॒ ॥

May the one who destroys all sprouts (सर्वा भ्रूणानि आरुषी) be driven from here (इतः चत्तः) and from yonder (अमुतः चत्ता). O dazzling Brahmaṇaspati (तीक्ष्णशृङ्ग ब्रह्मणस्पते)! Move on (इहि), uprooting misfortune (अराय्यम् उदृषन्)!

अ॒दो यद्दारु॒ प्लव॑ते॒ सिन्धो॑: पा॒रे अ॑पूरु॒षम् । तदा र॑भस्व दुर्हणो॒ तेन॑ गच्छ परस्त॒रम् ॥ ३ ॥

अ॒दः । यत् । दारु॑ । प्लव॑ते । सिन्धोः॑ । पा॒रे । अ॒पु॒रु॒षम् । तत् । आ । र॒भ॒स्व॒ । दु॒र्ह॒नो॒ इति॑ दुःऽहनो । तेन॑ । ग॒च्छ॒ । प॒रः॒ऽत॒रम् ॥

That unmanned wooden raft (अदः अपूरुषं दारु) that floats (यत् प्लवते) on the ocean beyond (सिन्धॊः पारे) – O invincible one (दुर्हणॊ)! Rely on that (तत् आ रभस्व), and go beyond (परस्तरं गच्छ) using that (तेन).

Note: This appears to be an exhortation to people to use a raft to cross the ocean and bring food from far away.

यद्ध॒ प्राची॒रज॑ग॒न्तोरो॑ मण्डूरधाणिकीः । ह॒ता इन्द्र॑स्य॒ शत्र॑व॒: सर्वे॑ बुद्‍बु॒दया॑शवः ॥ ४ ॥

यत् । ह॒ । प्राचीः॑ । अज॑गन्त । उरः॑ । म॒ण्डू॒र॒ऽधा॒णि॒कीः॒ । ह॒ताः । इन्द्र॑स्य । शत्र॑वः । सर्वे॑ । बु॒द्‍बु॒दऽया॑शवः ॥

When (यत् ह) the chest-deep ponds that hold frogs (उरः मण्डूरधाणिकीः) flow over (प्राचीः अजगन्त), Indra‘s enemies (इन्द्रस्य शत्रवः) are destroyed (हताः) like rising bubbles (बुद्‍बुदयाशवः).

Note: This is somewhat obscure. मण्डूरः must be a variation of मण्डूकः (frog). The enemies of Indra (the god of rain) represents drought and similar conditions that are destroyed by rain.

परी॒मे गाम॑नेषत॒ पर्य॒ग्निम॑हृषत । दे॒वेष्व॑क्रत॒ श्रव॒: क इ॒माँ आ द॑धर्षति ॥ ५ ॥

परि॑ । इ॒मे । गाम् । अ॒ने॒ष॒त॒ । परि॑ । अ॒ग्निम् । अ॒हृ॒ष॒त॒ । दे॒वेषु । अ॒क्र॒त॒ । श्रवः॑ । कः । इ॒मान् । आ । द॒ध॒र्ष॒ति॒ ॥

They (इमे) lead the bull around (गाम् परि अनेषत) (to plough the fields), they delight Agni (अग्निं परि अहृषत) (with offerings), they prepare food (in offering) (श्रवः अक्रत) for the gods (देवेषु) – who can subdue these people (इमान् कः आ दधर्षति)?

Note: After the rains come, people rejoice, till the fields, and make offerings to the gods from the produce. Their spirit is indomitable.


RV10.154     RV10.156    RV Mandala 10      RigVeda
Advertisements