RV10.190

ऋषिः  – अघमर्षणः माधुच्छन्दसः । देवता – भाववृत्तम् । छन्दः – अनुष्टुप् ।

’ऋतम्’ इति तृचमेकोनचत्वारिंशं सूक्तं मधुच्छन्दसः पुत्रस्याघमर्षणस्यार्षमानुष्टुभम् । रात्र्यादीनां भावानां सृष्ट्यादिप्रतिपादकत्वात्तादृग्रूप एवार्थो देवता । तथा चानुक्रान्तम् – ’ऋतं माधुच्छन्दसोऽघमर्षणो भाववृत्तमानुष्टुभं तु’ इति । लिङ्गाद्विनियोगोऽवगन्तव्यः ॥

This sūkta is about bhāvavṛttam (creation). The ṛṣi is Aghamarṣaṇa, son of Madhucchandas (अघमर्षणः माधुच्छन्दसः).  That would make him the grandson of Viśvāmitra because Madhucchandas was the son of Viśvāmitra.

In the concept of the Vedic ṛṣis two fundamental principles – order (ऋतम्) and truth (सत्यम्) uphold this universe.  These principles operate both at the cosmic level as well as the individual level.  For more see this post.

In the tradition, this sūkta does not have a padapāṭha (although a reconstructed form is included here), which indicates that it must have been a later addition to the Ṛgveda.

ऋ॒तं च॑ स॒त्यं चा॒भी॑द्धा॒त्तप॒सोऽध्य॑जायत । ततो॒ रात्र्य॑जायत॒ तत॑: समु॒द्रो अ॑र्ण॒वः ॥ १ ॥

ऋ॒तम् । च॒ । स॒त्यम् । च॒ । अ॒भी॑द्धात् । तप॑सः । अधि॑ । अ॒जा॒य॒त॒ । ततः॑ । रात्री॑ । अ॒जा॒य॒त॒ । ततः॑ । स॒मु॒द्रः । अ॒र्ण॒वः ॥

From the blazing heat that was kindled (अभीद्धात् तपसः) arose (अधि अजायत) order (ऋतं च) and truth (सत्यं च). From that (ततः) arose night (and day) (रात्री अजायत), and from that (ततः) the billowing ocean (अर्णवः समुद्रः).

स॒मु॒द्राद॑र्ण॒वादधि॑ संवत्स॒रो अ॑जायत । अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ वि॒दध॒द्विश्व॑स्य मिष॒तो व॒शी ॥ २ ॥

स॒मु॒द्रात् । अ॒र्ण॒वात् । अधि॑ । स॒व्वँ॒त्स॒रः । अ॒जा॒य॒त॒ । अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ । वि॒ऽदध॑त् । विश्व॑स्य । मि॒ष॒तः । व॒शी ॥

From the billowing ocean (अर्णवात् समुद्रात्) came the year (i.e. cycles of time) (संवत्सरः अधि अजायत). The controller (वशी) of the pulsating universe (मिषतः विश्वस्य) (remains) creating the days and nights (अहोरात्राणि विदधत्).

Notes

  • मिषत् – from मिष् (तुदादिः) – “to blink” or “to open one’s eyes”
  • विदधत् – वि + धा + शतृ – “setting in place”

सू॒र्या॒च॒न्द्र॒मसौ॑ धा॒ता य॑थापू॒र्वम॑कल्पयत् । दिवं॑ च पृथि॒वीं चा॒न्तरि॑क्ष॒मथो॒ स्व॑: ॥ ३ ॥

सू॒र्या॒च॒न्द्र॒मसौ॑ । धा॒ता । य॒था॒पू॒र्वम् । अ॒क॒ल्प॒य॒त् । दिव॑म् । च॒ । पृ॒थि॒वीम् । च॒ । अ॒न्तरि॑क्षम् । अथो॒ इति॑ । स्वः॑ ॥

The ordainer (धाता) , just as in previous (creation cycles) (यथापूर्वम् अकल्पयत्) created (अकल्पयत्) the sun and moon (सूर्याचन्द्रमसौ), the blissful heaven (स्वः दिवम्), the intermediate region (अन्तरिक्षम्), and the earth (पृथिवीम्) (created them in this cycle also).


RV10.189     RV10.191    RV Mandala 10      RigVeda
Advertisements